Δίκες λίγων λεπτών, ποινές δεκαετιών: Τι συμβαίνει με  τις υποθέσεις “διακίνησης” στην Ελλάδα

Εδώ και τρία χρόνια το Σουδάν έχει μετατραπεί σε ένα πεδίο ωμής και ανελέητης βίας, εξαιτίας του εμφυλίου πολέμου, ο οποίος έχει αφήσει πίσω εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς (υπολογίζονται σε πάνω από 150.000), περίπου 9,5 εκατομμύρια εκτοπισμένους στο εσωτερικό και άλλους 4,35 εκατομμύρια εκτοπισμένους στις γειτονικές χώρες.

Βασικές υποδομές έχουν καταρρεύσει, η πρόσβαση σε πόσιμο νερό, τροφή και φάρμακα είναι εξαιρετικά περιορισμένη, ενώ εκατομμύρια παιδιά υποφέρουν από οξύ υποσιτισμό, με πολλούς διεθνείς οργανισμούς να την χαρακτηρίζουν ως τη “χειρότερη ανθρωπιστική τραγωδία του 21ου αιώνα”.

“Αποφασίσαμε με τον άντρα μου να εγκαταλείψουμε το Σουδάν λίγο αφότου άρχισε ο πόλεμος”, αφηγείται στο fyi.news η S.A.*, μητέρα ενός ανήλικου παιδιού. “Είδα φρικτά πράγματα και πολλούς ανθρώπους να πεθαίνουν μπροστά μου. Έτσι, θεωρήσαμε ασφαλέστερο να βρούμε καταφύγιο στη Λιβύη”, συνεχίζει.

“Μείναμε στη Λιβύη, κάτω από άθλιες συνθήκες, για περίπου έναν χρόνο. Όταν καταφέραμε να μαζέψουμε κάποια χρήματα αρχίσαμε να ψάχνουμε τρόπους για να έρθουμε στην Ευρώπη. Η επιλογή της διαφυγής μέσω βάρκας ήταν μονόδρομος”, συνεχίζει.

*Για λόγους ασφαλείας την αναφέρουμε με τα αρχικά της. Τα στοιχεία της βρίσκονται στη διάθεση του fyi.news.

Το πέρασμα, όμως, στην Ευρώπη δεν σηματοδοτεί και το τέλος της δοκιμασίας.

Σχεδόν ένα 24ωρο μετά την άφιξή τους στην Κρήτη, οι ελληνικές Αρχές συνέλαβαν τον σύζυγό της και μετέφεραν την ίδια και το παιδί της σε κέντρο κράτησης.

“Πέρασαν 20 μέρες χωρίς να ξέρω πού βρίσκεται. Μία ημέρα μου τηλεφώνησε και μου είπε ότι κρατείται στην Αθήνα. Αν και επιχείρησα να τον επισκεφτώ τέσσερις φορές με το παιδί, δεν μας άφησαν να τον δούμε, επειδή δεν είχα μαζί μου το πιστοποιητικό γάμου μας. Το είχα αφήσει στο Σουδάν”, συνεχίζει η S.A.

Ο σύζυγός της παραπέμφθηκε σε δίκη λίγους μήνες αργότερα στα Χανιά, με την κατηγορία της “παράνομης μεταφοράς υπηκόων τρίτων χωρών”. Η ίδια, με την βοήθεια της συλλογικότητας ” 50 out of many” κατάφερε να παραστεί στη δίκη.

“Ο δικαστής μού έκανε μερικές ερωτήσεις στις οποίες και απάντησα. Μάλιστα, του έδειξα ένα βίντεο από τη βάρκα, στο οποίο φαίνεται πως ο άντρας μου δεν βρισκόταν στο τιμόνι, αλλά πρόσεχε το μωρό. Ωστόσο, δεν φάνηκε να ενδιαφέρεται”.

Στο άκουσμα της ποινής, η S.A. έχασε τη γη κάτω από τα πόδια της: “10 χρόνια κάθειρξη”.

Ο άντρας της πλέον εκτίει την ποινή του, μαζί με τους περίπου 2.500 μετανάστες που κρατούνται ή καταδικάστηκαν με την ίδια κατηγορία, αποτελώντας μία από τις μεγαλύτερές πληθυσμιακά ομάδες στις ελληνικές φυλακές.

“Όλοι όσοι βρίσκονται στη φυλακή δεν είναι διακινητές, δεν παίρνουν χρήματα από τον κόσμο. Ό,τι χρήματα είχαμε τα δώσαμε στους Λίβυους πριν την αναχώρησή μας”, τονίζει. “Έχω μείνει αβοήθητη με ένα μωρό παιδί. Είναι σαν να έβαλαν και τους τρεις μας φυλακή”, καταλήγει.

Η ιστορία της S.A. είναι μία από τις δεκάδες που έρχεται να επιβεβαιώσει τα ευρήματα της έκθεσης των CPT- Aegean Migrant Solidarity και του Border Violence Monitoring Network: δίκες-εξπρές, περιορισμένος χρόνος υπεράσπισης, ελλιπής διερμηνεία και εξαιρετικά βαριές ποινές για ανθρώπους που ήταν οι ίδιοι επιβάτες στις βάρκες με προορισμό την Ευρώπη.

Η “Ετήσια Έκθεση Παρακολούθησης Δικαστικών Υποθέσεων 2025” συγκεντρώνει τα ευρήματα από την παρακολούθηση ποινικών δικών που τους επιβλήθηκαν κατηγορίες για παράνομη μεταφορά υπηκόων τρίτων χωρών που δεν είχαν δικαίωμα εισόδου στη χώρα (διακίνηση), κατά την περίοδο Ιανουαρίου-Οκτωβρίου 2025.

Βασιζόμενη σε ποσοτικά δεδομένα και σε ευρύτερη παρατήρηση εντός των δικαστικών αιθουσών σε 123 υποθέσεις που αφορούσαν 190 κατηγορουμένους, καταγράφει σοβαρούς προβληματισμούς ως προς τη συμμόρφωση με τα διεθνή και εθνικά πρότυπα δίκαιης δίκης.

“Αυτό που παρατηρούμε είναι άνθρωποι οι οποίοι το μόνο που ζητούσαν ήταν να καταφέρουν να περάσουν στην Ευρώπη, για την προστασία αυτών και των οικογενειών τους, όπως ορίζει άλλωστε το Διεθνές Δίκαιο, να αποτελούν τους αποδιοπομπαίους τράγους ενός αποτυχημένου συστήματος”, λέει ο Σπύρος Γαληνός, από το πρόγραμμα Aegean Migrant Solidarity με έδρα τη Λέσβο και συσσυγγραφέας της έκθεσης.

“Αντί σε αυτούς τους ανθρώπους να προσφέρονται οι απαραίτητοι ‘ασφαλείς δίαυλοι’, τους εξαναγκάζουμε να απευθύνονται σε κυκλώματα διακίνησης, να πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης, και στη συνέχεια να ποινικοποιούνται γι’ αυτό. Ξεκάθαρες περιπτώσεις ‘αυτομεταφοράς’ μετονομάζονται σε ‘παράνομη μεταφορά'”, συνεχίζει.

Όπως και στην υπόθεση του συζύγου της S.A., έτσι και στις 123 υποθέσεις που παρακολούθησαν παρατηρητές των οργανώσεων η βασική κατηγορία ήταν αυτή της “παράνομης μεταφοράς υπηκόων τρίτων χωρών”, που απαγγέλθηκε 178 φορές και αντιστοιχούσε στο 94% όλων των κατηγοριών.

Οι 47 υποθέσεις επιλύθηκαν μέσω ποινικής διαπραγμάτευσης, μία μορφή εναλλακτικής διαδικασίας επιβολής μειωμένης ποινής  κατά την οποία ο κατηγορούμενος, για τα περισσότερα διωκόμενα εγκλήματα, ομολογεί την πράξη  του και συμφωνεί με τον εισαγγελέα για την ποινή.

Στη συνέχεια, το δικαστήριο επιβεβαιώνει τη συμφωνία, διασφαλίζοντας ότι η ποινή δεν υπερβαίνει τα όρια που έχουν συμφωνηθεί. Η συμφωνία αποδοχής ενοχής έχει ως αποτέλεσμα μια τελεσίδικη (μη εφέσιμη) απόφαση.

Η έκθεση αναφέρει ότι η ποινική διαπραγμάτευση εφαρμόστηκε σχεδόν καθολικά στα Χανιά, ιδιαίτερα σε νεαρούς κατηγορούμενους και λειτουργούσε ως “προεπιλεγμένη διαδικαστική οδός”.

“Συχνά, οι κατηγορούμενοι επιλέγουν την ποινική διαπραγμάτευση χωρίς να κατανοούν όλες τις νομικές συνέπειες, συμπεριλαμβανομένου του γεγονότος ότι μια καταδικαστική απόφαση μπορεί να τους στερήσει το δικαίωμα χορήγησης ασύλου και να τους αφήσει χωρίς καμία δυνατότητα νόμιμης διαμονής στην Ελλάδα μετά την αποφυλάκισή τους”, επισημαίνει η Lorraine Leete, δικηγόρος του Νομικού Κέντρου Λέσβου

“Επίσης, αυτό σημαίνει ότι ο κατηγορούμενος δεν μπορεί να προβάλει καμία διαδικαστική ή νομική ένσταση κατά της δίωξής του –και υπάρχουν πολλές σε τέτοιες υποθέσεις– συμπεριλαμβανομένου του γεγονότος ότι οι αιτούντες άσυλο και οι πρόσφυγες εξαιρούνται από τη δίωξη για διευκόλυνση σύμφωνα με το Άρθρο 3 του Κώδικα Μετανάστευσης”, συμπληρώνει.

Μάλιστα, παρατηρητές σημείωσαν ότι ορισμένοι διορισμένοι δικηγόροι απευθύνονταν στους εντολείς τους σαν να ήταν ήδη ένοχοι. Σύμφωνα με καταγγελία παρατηρητή, διορισμένος δικηγόρος δήλωσε σε κατηγορούμενο ότι αντιμετώπιζε “200 χρόνια φυλάκισης” εάν δεν υπέγραφε ποινική διαπραγμάτευση, υπονομεύοντας τον εκούσιο χαρακτήρα της επιλογής του.

Σύμφωνα με την έκθεση, η διάρκεια των δικών κυμάνθηκε από 5 έως 185 λεπτά, με μέσο όρο περίπου τα 46 λεπτά.

Από τις 102 υποθέσεις στις οποίες καταγράφηκε η διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας, οι 50 (49%) κράτησαν λιγότερο από 30 λεπτά, οι 24 (23,5%) μεταξύ 30–60 λεπτών και μόνο οι 28 (27,5%) ξεπέρασαν τη μία ώρα.

Η μέση διάρκεια ανά περιοχή ήταν: 13 λεπτά στα Χανιά, 16 λεπτά στο Ηράκλειο, 29 λεπτά στο Βαθύ της Σάμου και 64 λεπτά στη Μυτιλήνη.

Η έκθεση περιγράφει επίσης συνθήκες “μαζικής εκδίκασης”, καθώς σε μία συνεδρίαση στη Σάμο εξετάστηκαν 30 από τις 33 υποθέσεις του πινακίου την ίδια μέρα.

“Το πιο εντυπωσιακό σχετικά με την διάρκεια των συγκεκριμένων δικών είναι το τι διακυβεύεται. Μετά από μια πεντάλεπτη κατάθεση ενός μάρτυρα του Λιμενικού (ο οποίος είναι συνήθως και ο μόνος μάρτυρας κατηγορίας σε αυτές τις υποθέσεις), οι κατηγορούμενοι καταδικάζονται σε εκατοντάδες χρόνια φυλάκισης για ένα έγκλημα που εξ ορισμού είναι έγκλημα χωρίς θύματα”, συμπληρώνει η κα Leete.

Παρά το γεγονός ότι σχεδόν το σύνολο των κατηγορουμένων (96%) εκπροσωπήθηκε από δικηγόρο, η έκθεση καταγράφει σημαντικά προβλήματα ως προς την ουσιαστική άσκηση του δικαιώματος υπεράσπισης. Σε πολλές περιπτώσεις, οι συνήγοροι διορίστηκαν αυτεπάγγελτα, λίγο πριν από την έναρξη της διαδικασίας, με αποτέλεσμα να διαθέτουν ελάχιστο χρόνο για να μελετήσουν τη δικογραφία ή να προετοιμάσουν την υπερασπιστική τους γραμμή.

Αντίστοιχα προβλήματα καταγράφηκαν και στη διερμηνεία. Σύμφωνα με τα ευρήματα της έκθεσης, στο 94% των υποθέσεων παρατηρήθηκαν ελλείψεις ή δυσλειτουργίες, ενώ οι δικογραφίες που τους παραδίδονται δεν είναι ποτέ μεταφρασμένες στη γλώσσα τους. Αυτά επηρεάζουν άμεσα τη δυνατότητα των κατηγορουμένων να κατανοήσουν τη διαδικασία και να συμμετάσχουν ουσιαστικά στην υπεράσπισή τους.

“Το δικαίωμα στη διερμηνεία είναι θεμελιώδες στις ποινικές δίκες, καθώς συνδέεται άρρηκτα με το δικαίωμα στην υπεράσπιση. Ωστόσο, έχουμε διαπιστώσει ότι συστηματικά είτε δεν παρέχεται καθόλου διερμηνεία είτε αυτή που παρέχεται είναι ανεπαρκής”, εξηγεί η κα Leete.

“Μερικοί άνθρωποι έχουν επιστρέψει στο Αστυνομικό Τμήμα μετά τις δίκες χωρίς να έχουν καταλάβει τι συνέβη. Συχνά οι κατηγορούμενοι και ακόμα και οι δικηγόροι τους δεν προβάλλουν νομικές ενστάσεις για την έλλειψη κατάλληλης διερμηνείας, επειδή αυτό μπορεί να σημαίνει περαιτέρω αναβολές των δικών και παράταση του χρόνου παραμονής στη φυλακή”, αναφέρει.

Τα στοιχεία για τις επιβαλλόμενες ποινές είναι εξίσου εντυπωσιακά. Οι παρατηρητές κατέγραψαν 36 πανομοιότυπες ποινές 10ετούς κάθειρξης (όπως ακριβώς στην υπόθεση του συζύγου της S.A.), οι οποίες αντιστοιχούσαν στο 84% συγκεκριμένης κατηγορίας υποθέσεων.

Παράλληλα, η μέση σωρευτική ποινή για το αδίκημα της “παράνομης μεταφοράς υπηκόων τρίτων χωρών” ανήλθε στα 62,5 έτη, ενώ ο μέσος εκτιτέος χρόνος κράτησης διαμορφώθηκε στα 17,31 έτη.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα χρηματικά πρόστιμα άγγιξαν τις εκατοντάδες χιλιάδες ευρώ. Τα δικαστήρια σε Βαθύ, Ρόδο και Μυτιλήνη, επέβαλαν χρηματικές ποινές που κυμαίνονταν συνήθως μεταξύ περίπου €200.000 και €800.000, με τις περισσότερες να συγκεντρώνονται γύρω στις €500.000. Το υψηλότερο μάλιστα έφτασε τις €840.500 σε υπόθεση που εκδικάστηκε στη Μυτιλήνη.

“Δυστυχώς, τα συμπεράσματα που προκύπτουν από τη συνεχιζόμενη έρευνά μας είναι η ύπαρξη συστημικών εμποδίων προς την οργάνωση και λειτουργία των ελληνικών δικαστηρίων, κάτι που αποβαίνει εις βάρος της πραγματικής απόδοσης δικαιοσύνης”, σχολιάζει ο κ. Γαληνός.

“Και μέσα σε όλα αυτά, συνήθως αυτοί και αυτές που την πατάνε, είναι τα μέλη περιθωριοποιημένων κοινοτήτων που υφίστανται διάφορων μορφών διακρίσεις, όπως στην προκειμένη οι μετακινούμενοι πληθυσμοί”, επισημαίνει.

“Ουσιαστικά παρατηρούμε ανθρώπους που κρίνονται οι ζωές τους να παραμένουν κομπάρσοι σε μια θεατρική παράσταση που εξελίσσεται σε ξένη γλώσσα και χωρίς υπότιτλους”, καταλήγει.