Η “σιωπή” στη Σρεμπρένιτσα δεν έσβησε ποτέ

“Εδώ είμαστε,  στις 11 Ιουλίου 1995 στη ‘Σερβική Σρεμπρένιτσα’. Προσφέρουμε αυτήν την πόλη ως δώρο στον σέρβικο λαό. Η στιγμή έχει επιτέλους φτάσει. Ήρθε επιτέλους η ώρα να πάρουμε την εκδίκησή μας από τους Τούρκους.” (Ratko Mladić, 1942-2026)

Τη Σρεμπρένιτσα (στη Βοσνία Ερζεγοβίνη) την επισκέφτηκα τον Σεπτέμβριο του 2022, στο πλαίσιο ενός οδοιπορικού που έκανα στα Βαλκάνια. Από τις αποστολές μου στο εξωτερικό, πέρα από μαρτυρίες, έχω πάντοτε πολλές ιστορίες να διηγηθώ. Σοβαρές, αγχωτικές, αστείες ή απλώς ιστορίες. Από τη Σρεμπρένιτσα ο στόχος ήταν να γυρίσω με μαρτυρίες για τη γενοκτονία του 1995. Αυτό, όμως, δεν έγινε.

Μερικές διευκρινίσεις: Η Βοσνία Ερζεγοβίνη απαρτίζεται από δύο οντότητες – την Ομοσπονδία της Βοσνίας Ερζεγοβίνης και τη Σερβική Δημοκρατία, η οποία δεν ανήκει στη Σερβία. Οι Βόσνιοι είναι Μουσουλμάνοι και οι Σερβοβόσνιοι (ή και σκέτο Σέρβοι) Χριστιανοί Ορθόδοξοι. Η γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα διαπράχθηκε τον Ιούλιο του 1995 από τα Σερβοβοσνιακά στρατεύματα, σε βάρος των Βόσνιων Μουσουλμάνων.

Οι ιστορίες μου τελικά περιλαμβάνουν Σερβοβόσνιους εργάτες που μας ανέβασαν στην οροφή μιας χριστιανικής εκκλησίας που χτιζόταν, για να τους φωτογραφήσουμε -καπνίζοντας, πίνοντας και μιλώντας χωρίς να διαθέτουμε κοινή γλώσσα-, τον νευριασμένο παππά που μας τσάκωσε όταν φεύγαμε και μας διέταξε να σβήσουμε τις φωτογραφίες και δεν τις σβήσαμε. Έναν ποδοσφαιρικό αγώνα της τοπικής ομάδας, Guber και τις μπύρες που ακολούθησαν με τα μέλη της ομάδας, στα αποδυτήρια. 

Μαρτυρίες, όμως, δεν υπήρχαν. Τουλάχιστον άμεσες, γιατί, στην πραγματικότητα, οι μαρτυρίες ήταν γύρω μου.

Στους άδειους δρόμους μιας πόλης που αριθμεί πλέον 2.000 κατοίκους, όταν το 1991 ζούσαν εκεί 9.000. Στις σφαίρες που ήταν (και είναι) ακόμη καρφωμένες στους τοίχους των κτιρίων της πόλης. Στα χαμηλωμένα βλέμματα των λιγοστών ανθρώπων. Στα μολυσμένα πορτοκαλί νερά, εκεί όπου κάποτε υπήρχαν ιαματικά νερά.

Και κυρίως, στην εκκωφαντική σιωπή που σκεπάζει την περιοχή. Τη σιωπή που δεν σε αφήνει σε ησυχία και σε κάνει να κοιτάς δεξιά-αριστερά, αναζητώντας έναν ήχο. Τίποτα δεν μπορεί να μπει ανάμεσα σε τέτοια σιωπή. Είναι σαν να σε προειδοποιεί ότι “εδώ κάτι κακό έχει συμβεί”.  Αυτό το κακό, φυσικά, έχει όνομα και αιτία, και είναι η γενοκτονία των Βόσνιων Μουσουλμάνων τον Ιούλιο του 1995.

Αρχιτέκτονας της γενοκτονίας της Σρεμπρένιτσα ήταν ο Ratko Mladić, ο οποίος ήταν ο αρχηγός του Σερβοβοσνιακού στρατού που εισέβαλε στην περιοχή τον Ιούλιο του 1995 και σκότωσε 8.000 ανθρώπους. Το 2011 συνελήφθη και το 2017 καταδικάστηκε για εγκλήματα πολέμου και γενοκτονία. Από χθες, είναι νεκρός.

Σε αυτόν ανήκουν και οι λέξεις με τις οποίες ανοίγω το κείμενό μου. Οι “Τούρκοι” που αναφέρει, είναι φυσικά οι Βόσνιοι Μουσουλμάνοι. Τούρκους τους αποκαλούσε απαξιωτικά. Το “δώρο στον σερβικό λαό” τελικά είναι μια πόλη-φάντασμα. Μια πόλη που τη δεκαετία του ‘70 παρουσιαζόταν ως ένας από τους πιο ελκυστικούς τουριστικούς προορισμούς της τότε Γιουγκοσλαβίας και σήμερα προσελκύει κυρίως όσους θέλουν να σκαλίσουν το φρικτό παρελθόν του πολέμου της Γιουγκοσλαβίας.

Μια πόλη που πλέον έχει ως σημείο αναφοράς το μνημείο της γενοκτονίας, εκεί δηλαδή όπου κείτονται οι σχεδόν 8.000 Βόσνιοι Μουσουλμάνοι, τους οποίους σκότωσαν τα στρατεύματα του Mladić.

Εντωμεταξύ, αυτό που ήθελα επίσης να διαπιστώσω στη διάρκεια της επίσκεψής μου ήταν η συνύπαρξη Σερβοβόσνιων (Χριστιανών) με τους Βόσνιους Μουσουλμάνους. Ιστορικά αν το δεις, η συνύπαρξη θα έπρεπε να είναι δύσκολη, αν έχει εμποτιστεί με τους εθνικισμούς που έθρεψαν τον πόλεμο της Γιουγκοσλαβίας, στη διάρκεια του οποίου διαπράχθηκε η γενοκτονία.

Η απορία αυτή λύθηκε, όταν στην προσπάθειά μου να βρω μαρτυρίες, έπεσα πάνω στην τοπική ομάδα της Σρεμπρένιτσα, την Guber. Ήμουν μαζί με έναν φίλο και καταφέραμε να εξασφαλίσουμε “άδεια” να φωτογραφήσουμε έναν αγώνα που θα είχαν την ίδια μέρα – η άδεια ήταν απλώς ένα όνομα και μια υπογραφή σε ένα χαρτί.

Πριν ξεκινήσει ο αγώνας, βλέπω τη φανέλα της Guber και διακρίνω τη σημαία της Βοσνίας στην πλάτη ψηλά. Κοιτάζω τη φανέλα της άλλης ομάδας, της Glasinac Sokolac, σερβική σημαία στην πλάτη. Εδώ είμαστε λέω. Θα δούμε αγνή βαλκανιάδα: κόκκινες κάρτες, ξύλο, βρσίδια, σκορ 0-0.

Τίποτα από αυτά δεν έγινε. Μέτρησα μόνο έναν τσαμπουκά στο τέλος που έληξε “με την παρέμβαση των ψυχραιμότερων” και στο τέλος όλοι έδωσαν τα χέρια χωρίς να υπάρχει η παραμικρή “αμηχανία”. Να που οι εθνικισμοί βρίσκουν τοίχο ακόμα και στα πιο δύσκολα μέρη.

Μετά το ματς, ήπιαμε μπύρες με τους παίκτες της Guber. Κανείς από την ομάδα δεν μιλούσε αγγλικά, παρά μόνο ο αδερφός ενός παίκτη, ο οποίος εκτέλεσε τον άχαρο ρόλο του μεταφραστή. “Το έπαθα πρόσφατα σε ένα γλέντι Ρομά στη Μολδαβία, με τα λιγοστά μου γαλλικά” του είπα και γέλασε. Μπορεί και να μην έγινε ποτέ αυτό, αλλά μου φαίνεται αδιανόητο να μην του έδινα αυτήν την πληροφορία.

Σε κάποια φάση, (κι αυτό σίγουρα έγινε) τον ρώτησα αν στην ομάδα είναι όλοι Βόσνιοι Μουσουλμάνοι.

“Όχι” μου λέει, “εγώ και ο αδερφός μου είμαστε Σερβοβόσνιοι. Η ομάδα αποτελείται από Σέρβους και Βόσνιους”.

“Και πώς είναι αυτή η συνύπαρξη;” τον ρωτάω.

“Μια χαρά. Τα ΜΜΕ μόνο λένε ότι γενικά ως λαοί δεν τα πάμε καλά. Εμείς δεν έχουμε να χωρίσουμε τίποτα”.

Η συνύπαρξη αυτή οπτικοποιείται και από τους δύο χώρους λατρείας που ο ένας κοιτάζει τον άλλον. Το τζαμί, ο χώρος λατρείας των Βόσνιων Μουσουλμάνων, και η χριστιανική εκκλησία, των Σέρβων.

Στην πραγματικότητα, δεν περίμενα κάτι διαφορετικό. Έτσι είναι τα Βαλκάνια. Όλοι μισιούνται και αγαπιούνται με όλους. Ο εχθρός μπορεί να γίνει φίλος και ο φίλος εχθρός σε δευτερόλεπτα. Είναι σαν τη γάτα του Σρέντιγκερ, που μέχρι να ανοίξεις το κουτί είναι τόσο νεκρή όσο και ζωντανή. Και τους Βαλκάνιους, αν τους αφήσεις σε ένα δωμάτιο και κλείσεις την πόρτα, όταν την ξανανοίξεις ή θα τους δεις να τραγουδάνε αγκαλιά μεθυσμένοι ή να τσακώνονται για το ποιος εθνικισμός είναι πιο ισχυρός.

Στην περίπτωση της Σρεμπρένιτσα, βέβαια, δεν μιλάμε για φίλους ή εχθρούς. Ανέκαθεν ζούσαν Βόσνιοι και Σέρβοι εκεί. Οι εθνικισμοί είναι αυτοί που δημιούργησαν εχθρούς στη μία και στην άλλη πλευρά. Οι εθνικισμοί των προέδρων των τριών βασικών πρωταγωνιστών του πολέμου της Γιουγκοσλαβίας: του Slobodan Milošević της Σερβίας, του Alija Izetbegović της Βοσνίας Ερζεγοβίνης, του Franjo Tuđman της Κροατίας. Και των πρόθυμων εκφραστών, όπως ήταν ο Mladić, της μολυσματικής αυτής ιδεολογίας, που χωρίζει τους λαούς σε φίλους και εχθρούς και τους οπλίζει για “του αφέντη το φαΐ” που έλεγε και ο Ξυλούρης.

Λαούς που στην προκειμένη τραγουδάνε τα ίδια αντιπολεμικά τραγούδια, μιλάνε (σχεδόν) την ίδια γλώσσα και υπέφεραν συλλογικά σε έναν πόλεμο που κατάφερε και διαίρεσε μια Γιουγκοσλαβία που, ενωμένη, έμοιαζε ανίκητη. Αν ποτέ βρεθείτε σε ένα τραπέζι που στη μέση έχει αλκοόλ και γύρω-γύρω κάθονται Σέρβοι, Κροάτες και Βόσνιοι, θα καταλάβετε τι εννοώ.

Δεν υπάρχουν καλά και κακά κράτη, καλοί και κακοί λαοί. Υπάρχουν το μίσος και η αλληλεγγύη. Η εξουσία διαλέγει το πρώτο, οι λαοί -όταν δεν δηλητηριάζονται- το δεύτερο. Η ιστορία δυστυχώς επαναλαμβάνεται και πάντα φανερώνει το πιο επικίνδυνο πρόσωπό της.

Η ιδεολογία του -νεκρού από χθες- Ratko Mladić, δεν διέφερε σε τίποτα από την ιδεολογία σύγχρονων αρχιτεκτόνων γενοκτονικών πολιτικών, όπως των μελών της κυβέρνησης του Ισραήλ.