Αν ανήκεις στο σπάνιο είδος ανθρώπου που έζησε καλά εφηβικά χρόνια, κατά πάσα πιθανότητα δεν τα πέρασες καλλιεργώντας τη φιλαναγνωσία σου. Το κυρίαρχο αφήγημα της “καλής εφηβείας” συνδέεται πολύ περισσότερο με την παρέκκλιση, την ανακάλυψη και τη σύγκρουση και πολύ λιγότερο με την εσωστρέφεια, την ηρεμία, τη συγκέντρωση.
Παρόλα αυτά στα χρόνια της δικής μου κάπως μέτριας εφηβείας (2011-2017) τα βιβλία είχαν γίνει ένας φλώρικος μεν αλλά αποτελεσματικός τρόπος διαφυγής, ένας τρόπος εξισορρόπησης των πολλών αδυναμιών εκείνης της φάσης ζωής. Ένας τρόπος να χτίσω την προσωπικότητα μου πέρα από τα όρια των εμπειριών που μπορούσα να ζήσω μέσα και έξω από ένα μικρό συγκρότημα Γυμνασίων-Λυκείων στα νότια προάστια. Κι όλα αυτά χωρίς να ανοίξει, καλώς ή κακώς, ρουθούνι από τους γονείς μου.
Δέκα χρόνια από τη δική μου εφηβεία, κάποιοι έφηβοι συνεχίζουν να βλέπουν το βιβλίο, ως έναν τρόπο διαφυγής. “Είναι σαν να μπαίνεις σε έναν άλλον κόσμο”, λέει η Μελίνα, μαθήτρια Γ’ Γυμνασίου και τέσσερις φορές πανελλήνια πρωταθλήτρια στο ταεκβοντό. Διαβάζει “στο τέλος της ημέρας” όταν τελειώσει τα μαθήματα και τις προπονήσεις της. “Κυρίως όμως τα Σαββατοκύριακα” τονίζει.
“Μόνο μια φίλη μου διαβάζει και συζητάμε για βιβλία” απαντά στην ερώτηση πόσοι διαβάζουν από την παρέα της. Ανάλογη είναι και η εμπειρία του Δικαίου Χατζηπλή, Υπεύθυνου Παιδικού και Εφηβικού Βιβλίου των Εκδόσεων Πατάκη. “Συχνά συναντάω εφήβους στο πλαίσιο δράσεων των εκδόσεων για τους εφήβους και τους ρωτάω: ‘Πόσοι από εσάς έχετε πάει τον τελευταίο μήνα σε ένα βιβλιοπωλείο για να ξεφυλλίσετε, να αγοράσετε ένα βιβλίο;’ Ο μέγιστος αριθμός είναι 7 στους 50”.
Το νούμερο μπορεί να μην εντυπωσιάζει όταν μιλάμε για εφήβους. “Δάσκαλοι που ψάχνουν βιβλία για εφήβους μου ζητάνε όλο και μικρότερα βιβλία σε όγκο”, ώστε να τους “δελεάσουν” να διαβάσουν.
(fyiteam)Πολλοί από τους εφήβους που διαβάζουν, δεν ανακαλύπτουν τα βιβλία ξεφυλλίζοντάς τα στα βιβλιοπωλεία. Η Σταυρούλα Θωμοπούλου εργαζόμενη με πάνω από 10 χρόνια εμπειρία στο παιδικό και εφηβικό βιβλίο στο βιβλιοπωλείο “Πολιτεία”, λέει ότι ο αλγόριθμος των social media είναι αυτός που επιλέγει τα βιβλία για πολλούς εφήβους.
“Πλέον επηρεάζονται πολύ από τις πλατφόρμες, κυρίως το TikTok και το #booktok”. Το #booktok είναι η κοινότητα “βιβλιόφιλων” που υπάρχει τόσο στο διεθνές όσο και στο ελληνικό TikTok, η οποία αναγνωρίζεται από την αγορά βιβλίου ως μια από τις ισχυρότερες τάσεις για την προώθηση βιβλίων. Και πλέον όλο και σπανιότερο είναι το φαινόμενο να διαλέγουν οι γονείς βιβλία για τα έφηβα παιδιά τους. “Όταν έρχεται ο γονιός πια, έρχεται με τα βιβλία που έχει ήδη επιλέξει το παιδί”.
Η Μελίνα για παράδειγμα διαλέγει η ίδια τα βιβλία που διαβάζει απευθείας από το βιβλιοπωλείο. Τα είδη που προτιμά είναι το fantasy και τα κλασικά-ρομαντικά. Το γούστο της συμπίπτει με αυτό του #booktok αλλά και με τα “ευπώλητα” της ηλικιακής αυτής ομάδας.
“Οι έφηβοι διαβάζουν πολύ fantasy και ρομαντικά βιβλία, που είναι κάπως πιο ‘εύκολα'”, λέει η κυρία Θωμοπούλου
“Οι έφηβοι διαβάζουν πολύ fantasy και ρομαντικά βιβλία, που είναι κάπως πιο ‘εύκολα’. Συχνά πρόκειται για βιβλία που έχουν γίνει κινηματογραφικές ή τηλεοπτικές διασκευές, όπως π.χ. το Percy Jackson”, λέει η κυρία Θωμοπούλου. Βέβαια, όταν λέμε έφηβοι, χρησιμοποιούμε τον όρο καταχρηστικά, γιατί τα συχνότερα τα έφηβα παιδιά που διαβάζουν είναι κορίτσια, όπως προκύπτει από τις πωλήσεις.
Ακόμα παρατηρεί ότι όλο και συχνότερα οι έφηβοι προτιμούν να διαβάζουν αγγλόφωνα βιβλία στο πρωτότυπο. “Τα παιδιά ξέρουν πια πολύ καλά αγγλικά και έτσι πολλοί/ές τα επιλέγουν για εξάσκηση, ενώ άλλοι/ες γιατί είναι πιο φθηνά”.
Παρατηρεί ότι οι Έλληνες συγγραφείς που παλαιότερα προτείνονταν για τις ηλικίες αυτές (π.χ. Άλκη Ζέη, Ζωρζ Σαρή) διαβάζονται πλέον από νεαρότερα παιδιά, ακόμα και 8χρονα, ενώ οι ίδιοι οι έφηβοι τείνουν να τα προτιμούν όταν έχουν διασκευαστεί σε graphic novel. Το graphic novel είναι ένα είδος που ανεβαίνει πολύ στις ηλικίες 12-17, λέει η κυρία Θωμοπούλου. “ Έχουν μάθει με την εικόνα στο κινητό και τους ιντριγκάρει περισσότερο”.
(fyiteam)“Δεν έχουμε καταφέρει να καλλιεργήσουμε την ‘κουλτούρα της ανάγνωσης’ στους εφήβους. Πολλές φορές ακούω από γονείς τη φράση ‘μα το σπίτι μας είναι γεμάτο βιβλία’” λέει ο κύριος Χατζηπλής. “Ποιο είναι όμως το παράδειγμα που τους δίνουμε; Κι εμείς, εκεί που θέλουμε λίγο να χαλαρώσουμε, σπάνια πιάνουμε ένα βιβλίο”.
Λόγω της ραγδαίας τεχνολογικής ανάπτυξης των τελευταίων δεκαετιών, το βιβλίο, πρέπει να ανταγωνιστεί πιο δελεαστικές επιλογές για την αποσυμπίεση του μυαλού ενηλίκων και εφήβων: την τηλεόραση, τον υπολογιστή και πλέον το κινητό, που σύμφωνα με ερευνητές είναι πλέον σχεδιασμένο για να γίνεται εθιστικό.
“Δεν έχει νόημα να πούμε στον έφηβο ‘παράτα την οθόνη και έλα στο βιβλίο’”, τονίζει ο κύριος Χατζηπλής.
“Δεν έχει νόημα να πούμε στον έφηβο ‘παράτα την οθόνη και έλα στο βιβλίο’”, τονίζει ο κύριος Χατζηπλής. Σκοπός είναι να πειστεί ο έφηβος ότι το βιβλίο “θα του χαρίσει την ηρεμία που χρειάζεται. Τον ‘αργό χρόνο, μακριά από την οθόνη”. Αυτός είναι ένας λόγος που και η Μελίνα δεν προτιμά να διαβάζει σε Κindle ή άλλη οθόνη. “Είναι μια παύση από το κινητό. Και είναι ωραία η αίσθηση της σελίδας, του ξεφυλλίσματος”.
Στη σχέση εφήβων-λογοτεχνίας αρνητικό ρόλο μπορεί να παίξει και το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα. Δεν δίνει στους δασκάλους την ευελιξία να προτείνουν βιβλία που κρίνουν ότι θα φέρουν πιο κοντά τους εφήβους με το διάβασμα.
Για παράδειγμα εάν ένας γονιός παραπονεθεί ένα βιβλίο περιέχει κάποια βρισιά (θου Κύριε) ο καθηγητής που το πρότεινε μένει απροστάτευτος. Κάτι τέτοιο “θα μπορούσε να καθοριστεί από μια κρατική πολιτική βιβλίου”, η οποία λείπει αυτή τη στιγμή από το εκπαιδευτικό σύστημα επισημαίνει ο κύριος Χατζηπλής.
(fyiteam)“Δεν έχουν διαβάσει ακόμα εκείνο το βιβλίο που θα τους κεντρίσει το ενδιαφέρον. Όταν αυτό συμβεί, δύσκολα θα σταματήσουν”, σχολιάζει η Μελίνα για το γεγονός ότι οι περισσότεροι συμμαθητές της απέχουν απ’ το διάβασμα.
Το ίδιο μοτίβο παρατηρεί και ο κύριος Χατζηπλής στους εφήβους που συναντά στις δράσεις. “Εκεί που λέμε οι έφηβοι δεν διαβάζουν, έρχονται κάποια παιδιά στις εκθέσεις και όχι μόνο ζητάνε βιβλία, αλλά μάλιστα κάτι υπέρογκους τόμους. Εκεί καταλαβαίνουμε ότι είναι μέχρι να φτάσει στα χέρια του παιδιού αυτό το ένα βιβλίο που θα το μαγέψει, και μετά ψάχνοντας να βρουν κάτι αντίστοιχο, συνεχίζουν να διαβάζουν”.
“Δεν έχουν διαβάσει ακόμα εκείνο το βιβλίο που θα τους κεντρίσει το ενδιαφέρον. Όταν αυτό συμβεί, δύσκολα θα σταματήσουν”, σχολιάζει η Μελίνα.
“Είναι εύκολο να υποθέσεις ότι οι έφηβοι πια δε διαβάζουν λόγω του κινητού που έχουν πάνω τους όλη μέρα. Αλλά όπως και παλιά, υπάρχουν έφηβοι που διαβάζουν πολύ και αυτό είναι ευχάριστο”, λέει η κυρία Θωμοπούλου.
Ωστόσο, εξηγεί πως το γεγονός ότι πολλοί έφηβοι δεν διαβάζουν δεν είναι απαραίτητα αρνητικό. Η διαδικασία κατανόησης του τι στα αλήθεια σ’ αρέσει να διαβάζεις είναι περίπλοκη και συχνά αρχίζει αργότερα. “Νομίζω όμως ότι όποιος θέλει βρίσκει τον δρόμο του”.
