Μαρία Γιαννούλη: Από ένα “αστείο”, στη μυστηριώδη Βόρεια Κορέα του Kim Jong-un

Είναι εφικτό, μια αίτηση που ξεκίνησε ως “αστείο” να μεταμορφωθεί σε κάτι πραγματικό και μοναδικό; Στην περίπτωση της Μαρίας Γιαννούλη γίνεται, αφού επισκέφτηκε μια χώρα η οποία σε μεγάλο βαθμό παραμένει αποκλεισμένη ως τουριστικός προορισμός: τη Βόρεια Κορέα.

Ένα από τα λίγα πράγματα που ξέρουμε για αυτή, είναι η (απόλυτη )κυριαρχία του ηγέτη της, Kim Jong-un. Αλλά ας τα πάρουμε από την αρχή.

Η Βόρεια Κορέα φιλοξενεί το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου στην πρωτεύουσά της, την Πιονγιάνγκ και το 2025 διεξήχθη από τις 21 έως τις 28 Οκτωβρίου. Σε αυτό, έγινε δεκτό το ντοκιμαντέρ της σκηνοθέτριας, Μαρίας Γιαννούλη, “Health and Healing in Ancient Greece and China”. Την αίτηση για τη συμμετοχή την είχε καταθέσει μαζί με τον παραγωγό και διευθυντής φωτογραφίας της ταινίας, Χρόνη Πεχλιβανίδη, “κάπως σαν αστείο”, όπως περιγράφει η ίδια στο fyi.news.

Και κάπως έτσι, οι δύο τους ταξίδεψαν στο Πεκίνο της Κίνας, “με ανάμεικτα συναισθήματα φόβου κι ενθουσιασμού”, κι από εκεί σε κατασκευασμένο στη Ρωσία αεροπλάνο της Air Koryo, της μοναδικής εταιρείας που πετάει για τη Βόρεια Κορέα, όποτε προκύπτει ανάγκη για δρομολόγιο. 

Η εμπειρία τους για αυτό το μοναδικό ταξίδι σε μια χώρα για την οποία έχουμε λίγες εικόνες, ξεκίνησε ήδη από το αεροπλάνο: τρώγοντας “δυτικά μπέργκερ” και παρατηρώντας τον  αυστηρό κρατικό αστυνομικό που πηγαινοερχόταν μπρος-πίσω στον διάδρομο καθ’ όλη τη διάρκεια της πτήσης, ο οποίος έκανε δριμύτατη παρατήρηση σε επιβάτη που σήκωσε το κινητό του να φωτογραφίσει μια αεροσυνοδό.

Η Βόρεια Κορέα, επίσημα Λαοκρατική Δημοκρατία της Κορέας, είναι μια χώρα, “που ζει”, όπως αναφέρει η Μαρία Γιαννούλη, “τη δική της εκδοχή της πραγματικότητας”, καθώς είναι αποκλεισμένη από τον έξω κόσμο, και τα ΜΜΕ-το ραδιόφωνο, η τηλεόραση και ο τύπος- λειτουργούν ως μέσα προπαγάνδας, όπως παραδέχεται και το ίδιο το καθεστώς. Κατά τη Μαρία Γιαννούλη, τα ΜΜΕ “κρατούν απασχολημένο τον λαό με προγράμματα που ελέγχονται απόλυτα”.

Αναπόφευκτα, λοιπόν, όπως περιγράφει η Μαρία, ο έλεγχος στο αεροδρόμιο, που έγινε σε ένα μικρό δωματιάκι, ήταν πολύ αυστηρός και εξονυχιστικός. Ένα  ιδιαίτερο στοιχείο ήταν, ωστόσο, ότι τους κράτησαν ένα ελληνο-αγγλικό ταξιδιωτικό περιοδικό κι ένα μυθιστόρημα του Ιουλίου Βερν, στα ελληνικά. Πάντως, (παρά την ιδιαίτερη αυτή συνθήκη), μόλις πέρασαν τον έλεγχο, είχαν θερμή υποδοχή από δεκάδες φωτογράφους και οπερατέρ, συνοδούς κι εθελοντές του Φεστιβάλ.

Η πρωτεύουσα της Βορείου Κορέας χρειάζεται κρατική άδεια για να κατοικήσεις σε αυτή, παραμένοντας, έτσι, αποκλεισμένη για πολύ μεγάλο μέρος του πληθυσμού.

“Η Πιονγιάνγκ ανήκει στην κοινωνική και εργασιακή ελίτ και δεν είναι προσβάσιμη σε όλους. Αστυνομία και στρατός ελέγχουν τα σύνορα της πόλης, για να μην εισέλθουν μέλη των κατώτερων τάξεων από την επαρχία” λέει η Μαρία Γιαννούλη.

Η κατάσταση εκτός της Πιονγιάνγκ, είναι διαφορετική, κοινωνικά και οικονομικά. “Εκεί οι άνθρωποι είναι πιο φτωχοί και καταπιεσμένοι”. Η φύση, παρ’ όλα αυτά, έχει τους δικούς της ρυθμούς. Στην περίπτωση των δύο επισκεπτών, “η φύση γύρω από το πεντάστερο ξενοδοχείο που μείναμε στο ιερό όρος Μιοχιάνγκ, τρεις ώρες μακριά από την πρωτεύουσα, φάνταζε εκπληκτική”.

“Φάνταζε”, όμως, γιατί δεν τους επιτράπηκε να την εξερευνήσουν.

Επιστρέφοντας στην Πιονγιάνγκ, για τους επισκέπτες είναι ανέφικτο να κυκλοφορήσεις ελεύθερα και γι’ αυτόν τον σκοπό υπάρχουν επαγγελματίες συνοδοί, οι οποίοι μιλάνε αρκετές ξένες γλώσσες και έχουν μια αποστολή: να μην σε αφήνουν από τα μάτια τους.

Οι εντυπωσιακές εικόνες, πάντως, της πρωτεύουσες ακόμα και σε αυτές τις συνθήκες, παρουσιάζεται απλόχερα στα μάτια των επισκεπτών.

“Ξεναγηθήκαμε -πάντα μέσα από το πούλμαν- στις σύγχρονες συνοικίες της πόλης με τα πολύχρωμα, πολυώροφα κτίρια, τα  μπλοκ με τους φουτουριστικούς ουρανοξύστες, τα μοντέρνα εστιατόρια μπάρμπεκιου και τους υπερσύγχρονους αυτοκινητοδρόμους με  λίγα ακριβά αυτοκίνητα-κινεζικής, αλλά και ντόπιας παραγωγής, και ελάχιστα ηλεκτρικά πατίνια. Γιγαντιαία μπρούτζινα αγάλματα του Kim Jong-un κοσμούν πολλές γωνιές της πεντακάθαρης και γεμάτης πάρκα  πόλης όπου κατοικούν οι ευνοημένοι Βορειοκορεάτες. Επισκεφθήκαμε μουσεία, την Αψίδα του Θριάμβου που σηματοδότησε την απελευθέρωση από την Ιαπωνική κυριαρχία, ένα υπερσύγχρονο παιδιατρικό νοσοκομείο με ζωγραφιές δυτικών παραμυθιών στους τοίχους (η Χιονάτη και η Σταχτοπούτα, και ένα μαιευτήριο σε σχήμα μητρικής αγκαλιάς, είναι ορισμένες από αυτές που ξεπρόβαλαν μπροστά στη Μαρία Γιαννούλη).

Εντωμεταξύ, οι γυναίκες στη Βόρεια Κορέα παίρνουν άδεια από τη δουλειά τους τρείς μήνες πριν γεννήσουν και τρεις μήνες μετά, και το γάλα (αν δε θηλάσουν), όπως και οι πάνες, προσφέρονται δωρεάν από το κράτος”.

Οι πιο ευνοημένοι κάτοικοι της πρωτεύουσας έχουν και μεγαλύτερη πρόσβαση σε προϊόντα και εικόνες άλλων χωρών, κυρίως της Κίνας και της Ρωσίας. Κανείς, όμως, δεν έχει πρόσβαση στο internet, “διότι τους το έκοψαν οι Αμερικάνοι, όπως τους λένε”.

“Επικοινωνούν”, ωστόσο, “μεταξύ τους με δικό τους τοπικό δίκτυο, μέσω smartphones, παραγγέλνουν φαγητό και ψωνίζουν ρούχα online, συνήθως κινεζικές απομιμήσεις. Μέσα από τις ταινίες που βλέπουν στο Φεστιβάλ, έχουν προσλαμβάνουσες κι από τον έξω κόσμο” εξηγεί. 

Στην ταινία, μάλιστα, που άνοιξε το Φεστιβάλ, μια από τις πρωταγωνίστριες είχε Only Fans.

Ιδιαίτεροι είναι ορισμένοι κανόνες για καθημερινούς τομείς όπως το ντύσιμο. “Τα τζιν παντελόνια θεωρούνται σύμβολο καπιταλιστικού κομφορμισμού και άρα απαγορεύονται σε άνδρες και γυναίκες. Το μακιγιάζ επιτρέπεται μετά την αποφοίτηση από το πανεπιστήμιο και είναι πούδρα και λίγο κραγιόν σε ήπιους τόνους και όχι μανικιούρ” σημειώνει.

Το μετρό είναι από μόνο του ένα θέμα. Είναι ένα από τα βαθύτερα στον κόσμο και βρίσκεται 36 ορόφους κάτω από τη γη, ενώ μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πυρηνικό καταφύγιο.

Η Μαρία Γιαννούλη θυμάται τους “πολυελαίους που κοσμούσαν τους σταθμούς, τη χαλαρωτική μουσική που ακουγόταν από τα μεγάφωνα, τη διάχυτη ηρεμία, χωρίς στρες, τους δεκάδες ανθρώπους όλων των ηλικιών που μπαινόβγαιναν στα βαγόνια από το Βερολίνο του ’70. Σαν να είναι παραδομένοι στη μοίρα τους”.

Εκτός από τις περιηγήσεις στις γειτονιές της πρωτεύουσας η ίδια επιθυμούσε να επισκεφθεί, μαζί με τον Χρόνη Πεχλιβανίδη και ένα σουπερμάρκετ. Έτσι, ζήτησαν να γίνει μια εξαίρεση.

“Χωριστήκαμε από το υπόλοιπο γκρουπ των καλεσμένων και επισκεφθήκαμε (πάντα συνοδευόμενοι) ένα τοπικό σουπερμάρκετ. Διαπιστώσαμε ότι δεν διέφερε καθόλου από ένα μέσο ελληνικό σουπερμάρκετ. Ποικιλία ντόπιων προϊόντων, ΑΤΜ στην είσοδο και στον όροφο σύγχρονες οικιακές συσκευές, παιδικά ρούχα και παιχνίδια, μεταξύ των οποίων, και πλαστικοί βαλλιστικοί πύραυλοι” αφηγείται.

Εκτός από τον περιορισμό της μετακίνησης στην πόλη, υπήρχε και ένας ακόμα περιορισμός.

“Δεν μπορούσαμε να έχουμε  άμεση επαφή με απλούς ανθρώπους, δεν μπορούσαμε να φωτογραφίσουμε ή να βιντεοσκοπήσουμε όποιο αξιοθέατο επιθυμούσαμε. Στην πορεία, έγιναν λιγότερο αυστηροί, αλλά φωτογραφίζαμε πάντα υπό το άγρυπνο βλέμμα τους” περιγράφει η Μαρία Γιαννούλη.

Παρ’ όλα αυτά, τον χρόνο που βρέθηκε δίπλα σε απλούς πολίτες, η ίδια παρατήρησε ότι πρόκειται για ανθρώπους “φιλόξενους και περήφανους, αξιοπρεπείς και χωρίς υπεροψία, με ιδιαίτερο χιούμορ και αυτοσαρκασμό”.

Είδε, επίσης, “ζευγάρια και οικογένειες που έδειχναν αγαπημένοι βολτάροντας στην πόλη μέρα αργίας”. “Μου είπαν ότι από την κυβέρνηση επικροτείται ο γάμος από έρωτα ώστε να διαρκέσει και ότι μπορούν να πάρουν διαζύγιο αν το επιθυμούν, αν και είναι εξαιρετικά σπάνιο”, προσθέτει.

Στο σχολείο, τα παιδιά στη Βόρεια Κορέα έρχονται από νωρίς σε επαφή με τις τέχνες. Μάλιστα, όπως λέει η Μαρία Γιαννούλη, “η εκπαίδευση παίζει σημαντικό ρόλο στην καθημερινή ζωή του. Από μικρά, μαθαίνουν μουσικά όργανα, χορό, τραγούδι και ζωγραφική, όλα σε πολύ υψηλό επίπεδο”.

Η ίδια αφηγείται και μια ξεχωριστή στιγμή από το ταξίδι της, όταν παρακολούθησαν μια μουσικοθεατρική παράσταση με ταλαντούχα παιδιά και νέους καλλιτέχνες και στο τέλος την ανέβασαν στη σκηνή να συμμετάσχει κι εκείνη. “Ήταν μια εξαιρετικά αμήχανη στιγμή που δεν μπορούσα να αρνηθώ!” τονίζει.

Παράλληλα, οι νέοι περνούν τον χρόνο τους πηγαίνοντας για σινεμά, για μπόουλινγκ, για κωπηλασία και, γενικώς, “αθλούνται πολύ. Κυρίως στο μπάσκετ και στο ποδόσφαιρο. Το μπάσκετ είναι και το αγαπημένο άθλημα του Kim Jong-un”.

Είναι γνωστή η αγάπη του Kim Jong-un για το μπάσκετ και, μάλιστα, είχε φωτογραφηθεί, σε πολύ χαρούμενο τόνο, μαζί με τον θρύλο των Chicago Bulls, Dennis Rodman, της περίφημης αυτής ομάδας που είχε ως ηγέτη τον Michael Jordan.

Στη Βόρεια Κορέα, μεγάλες επιτυχίες έχει το ποδόσφαιρο γυναικών, αφού είναι μια από τις κορυφαίες ομάδες στον κόσμο, στην 9η θέση της παγκόσμιας κατάταξης.

“Μέσα από τις νίκες των ομάδων τους σε παγκόσμια πρωταθλήματα”, λέει η Μαρία Γιαννούλη, “το καθεστώς προβάλλει τη δύναμη του έθνους και κερδίζει την εμπιστοσύνη του λαού, που παραμένει εντελώς αποκομμένος από τον έξω κόσμο. Οι Βορειοκορεάτες, εξάλλου, δεν επιτρέπεται να ταξιδεύουν στο εξωτερικό χωρίς άδεια από το κράτος”.

Είχε την ευκαιρία, επίσης, να δει από κοντά και να θαυμάσει “τα εκπληκτικά ακροβατικά των πρωταθλητών τους στην ενόργανη γυμναστική” σε ένα θέατρο/τσίρκο.

Τελικά, η “εξωγήινη χώρα”, όπως λέει η Μαρία Γιαννούλη ότι την αντιλαμβανόταν πριν την επίσκεψή της εκεί, παρέμεινε σε έναν βαθμό έτσι. Όμως πάντα, “η ανθρωπιά βρίσκει τρόπους να τρυπώσει και στα πιο ιδιαίτερα μέρη του πλανήτη”.

Εξωγήινη, βέβαια, μπορεί να είναι και για τους ίδιους τους κατοίκους η παρουσία των επισκεπτών”. “Μας κοίταζαν διακριτικά και κάπως μουδιασμένα, ήταν λίγο σαν αόρατοι, σαν να μην τους επιτρεπόταν να έρθουν σε ουσιαστική επαφή μαζί μας, έστω και μέσω βλεμμάτων”, θυμάται.

Αυτό που τη συγκίνησε, όμως, όπως περιγράφει, ήταν η αντίδραση του κοινού στο άκουσμα της βράβευσης της ταινίας της, κατά την τελετή λήξης του Φεστιβάλ.

“Οι θεατές ήταν απρόσμενα εκδηλωτικοί και χειροκρότησαν με ενθουσιασμό τη βράβευση, γεγονός που με συγκίνησε” λέει η ίδια.

Άλλωστε, η τέχνη έχει αυτήν την ικανότητα: να συνδέει, να συγκινεί και να δημιουργεί έντονα συναισθήματα, σε όλα τα μέρη του πλανήτη, από τα πιο συμβατικά μέχρι τα πιο “εξωγήινα”.