Αρχικά για ποιον νόμο μιλάμε;
To νέο ν/σ του υπ. Μετανάστευσης (που υπερψηφίστηκε στις 09.06), έκτασης 100+ σελίδων, ονομάζεται “Εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο και λοιπές διατάξεις”.
Πρόκειται πρακτικά για ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τη Μετανάστευση και το Άσυλο (την οποία θα αναφέρουμε απλά ως Σύμφωνο από εδώ και πέρα) στην ελληνική.
Για αρχή, αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι το Σύμφωνο.
Τώρα αρχίζουν τα δύσκολα
Το Σύμφωνο (1.000+ σελίδων) περιλαμβάνει 9 κανονισμούς + 1 οδηγία, τα οποία τα κράτη-μέλη είχαν διορία να υιοθετήσουν ως τις 12.06.
Για να συμφωνήσουν όλοι οι θεσμοί της ΕΕ σε μια τελική μορφή, χρειάστηκαν περίπου 4 χρόνια έντονων διαπραγματεύσεων:
Σεπτέμβριος 2020: Πρόταση νομοθεσίας από την Ευρ. Επιτροπή
Απρίλιος 2024: Υπερψήφιση από το Ευρ. Κοινοβούλιο (322 ψήφοι υπέρ, 266 κατά, 31 αποχές)
Και τι θα γίνει με αυτό το Σύμφωνο;
Το Σύμφωνο θα ενοποιήσει και θα αυστηροποιήσει την πολιτική Μετανάστευσης και Ασύλου για όλη την ΕΕ.
Κινείται γύρω από 2 βασικούς πυλώνες:
Ορίζει πιο καθαρά ποια χώρα αναλαμβάνει κάθε αίτηση ασύλου, δηλαδή ποια είναι η “υπεύθυνη χώρα”
Υποχρεώνει τις χώρες της ΕΕ να βοηθούν όσες χώρες δέχονται μεγάλες μεταναστευτικές πιέσεις, μέσω του Μηχανισμού Αλληλεγγύης
Τι εννοούμε “υπεύθυνη χώρα”;
Αν π.χ. ένας αιτών άσυλο μπει στην ΕΕ από την Ελλάδα, μετακινηθεί στη Γερμανία και ζητήσει άσυλο εκεί, μέχρι σήμερα υπήρχαν διαφωνίες για το ποια χώρα ήταν υπεύθυνη για να εξετάσει την αίτηση ασύλου του.
Πλέον, η βασική λογική του ευρωπαϊκού συστήματος είναι ότι συνήθως* υπεύθυνη είναι η χώρα εισόδου στην ΕΕ (στο παράδειγμα η Ελλάδα).
*Εξαιρέσεις ισχύουν για άτομα με οικογένεια σε άλλες χώρες της ΕΕ και ανηλίκους.
Και τι εννοούμε “Μηχανισμός Αλληλεγγύης”;
Όταν μια χώρα “πιέζεται” από πολλές αφίξεις αιτούντων άσυλο, τα υπόλοιπα κράτη της ΕΕ θα είναι υποχρεωμένα να συνεισφέρουν με κάποιον τρόπο.
Το ποιες χώρες πιέζονται θα καθορίζεται από ετήσια έκθεση της Ευρ. Επιτροπής, με βάση τα στοιχεία αφίξεων και τη συνολική μεταναστευτική κατάσταση κάθε κράτους μέλους.
Ποιοι είναι οι τρόποι συνεισφοράς;
α) Μετεγκατάσταση
Η Γερμανία π.χ. μπορεί να “πάρει” κάποιους αιτούντες άσυλο και να εξετάσει εκείνη την αίτηση ασύλου, ακόμα και αν αυτοί οι άνθρωποι ήρθαν στην ΕΕ π.χ. από την Ελλάδα.
β) Οικονομική συνεισφορά
Αντ’ αυτού, μπορεί η Γερμανία π.χ. να μην τους “πάρει”, αλλά να συμβάλει οικονομικά (συγκεκριμένα €20.000 για κάθε άτομο που δεν “παίρνει”).
γ) Επιχειρησιακή βοήθεια
Διαφορετικά, μπορεί να προσφέρει προσωπικό, εξοπλισμό, τεχνογνωσία κ.λπ.
Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για την Ελλάδα;
Ρωτήσαμε ειδικούς στο Προσφυγικό Δίκαιο για να μας απαντήσουν.
Ο ορισμός των “υπεύθυνων χωρών” θα αυξήσει τις επιστροφές αιτούντων άσυλο στην Ελλάδα από άλλα κράτη της ΕΕ, αλλά και την παραμονή τους στη χώρα μέχρι την εξέταση ασύλου, κάτι που δεν τηρούνταν αυστηρά μέχρι τώρα.
Ο Μηχανισμός Αλληλεγγύης, στην εφαρμογή του, ενδέχεται να δώσει άλλοθι στις πιο πλούσιες χώρες της ΕΕ να δίνουν απλώς χρήματα αντί να αποφορτίζουν τις χώρες πρώτης εισόδου.
Οκ για τις χώρες. Για τους αιτούντες άσυλο τι αλλάζει;
Με απλά λόγια, αλλάζει το τι θα έχουν δικαίωμα να ζητήσουν μόλις φτάνουν σε μια χώρα της ΕΕ.
Μέχρι πριν το Σύμφωνο, όταν ένας άνθρωπος ερχόταν στην ΕΕ από τρίτη χώρα, η χώρα εξέταζε το αν έχει δικαίωμα για άσυλο.
Μετά το Σύμφωνο, θα εξετάζεται αν μπορεί καταρχάς να ζητήσει άσυλο. Και στη συνέχεια (αν κριθεί ότι μπορεί), αν το δικαιούται.
Πώς θα γίνεται αυτό;
Όταν φτάνει κάποιος άνθρωπος στα σύνορα, αρχικά θα περνάει “screening” που θα περιλαμβάνει ταυτοποίηση και ελέγχους υγείας και ασφάλειας (π.χ. για το αν κρίνεται ότι συνδέεται με τρομοκρατικές οργανώσεις).
Το screening θα διαρκεί έως 7 ημέρες, στη διάρκεια των οποίων οι αιτούντες άσυλο θα κρατούνται, χωρίς τη δυνατότητα νομικής βοήθειας, αλλά με τη δέσμευση “ανεξάρτητης παρακολούθησης” π.χ. από ΜΚΟ.
Από αυτές τις πρώτες ημέρες κράτησης, θα κρίνεται το αν θα έχουν μέλλον στην ΕΕ.
Τα 2 σενάρια μετά τη “διαλογή”
Γρήγορη διαδικασία στα σύνορα*
Την ακολουθούν όσοι άνθρωποι θεωρείται ότι είναι λιγότερο πιθανό να έχουν δικαίωμα για άσυλο (π.χ. λόγω χώρας προέλευσης) ή ότι έχουν παραπλανήσει τις Αρχές ή συνιστούν κίνδυνο ασφάλειας (αναμένεται να οδηγεί κυρίως σε απελάσεις).
Τακτική διαδικασία ασύλου
Πρόκειται για τη διαδικασία αίτησης ασύλου όπως ίσχυε μέχρι σήμερα. Την ακολουθούν όσοι δεν ανήκουν στις παραπάνω κατηγορίες.
*Από αυτήν εξαιρούνται τα ασυνόδευτα ανήλικα.
Κόντρα στο προσφυγικό δίκαιο
Η θεσμοθέτηση του 1ου σεναρίου κάνει τους ειδικούς να θεωρούν ότι η νέα ευρωπαϊκή νομοθεσία είναι αντίθετη στην ίδια την έννοια του Προσφυγικού Δικαίου.
Το Προσφυγικό Δίκαιο βασίζεται στην εξατομικευμένη ιστορία του κάθε αιτούντα (π.χ. αν υπάρχει πολιτική, θρησκευτική ή άλλη δίωξή του) και όχι στο “profiling” βάσει χώρας προέλευσης και στους μαζικούς συνοπτικούς ελέγχους υπό συνθήκες κράτησης.
Ανησυχίες για νομική εκπροσώπηση
Στο στάδιο του screening (δηλ. πριν αποφασιστεί αν ο άνθρωπος θα πάει στην κανονική διαδικασία ασύλου ή στην ταχεία συνοριακή διαδικασία) δεν προβλέπεται ουσιαστική νομική εκπροσώπηση ή βοήθεια.
Ούτε στις επόμενες φάσεις προβλέπεται νομική εκπροσώπηση (δηλ. παρουσία δικηγόρου), αλλά νομική βοήθεια με τη μορφή σύντομης διαδικτυακής ενημέρωσης 45′ με δικηγόρο.
Διαδικασία επιστροφής
Οι άνθρωποι θα απελαύνονται από τα κράτη μέλη της ΕΕ:
- είτε αν δεν τους δοθεί η ευκαιρία να κάνουν καν αίτηση ασύλου (μέσω της “γρήγορης” οδού)
- είτε απορριφθεί η αίτηση ασύλου τους (μέσω της τακτικής διαδικασίας)
Η διαδικασία επιστροφής ορίζεται στον “Κανονισμό Επιστροφής”, ο οποίος ψηφίστηκε από το Ευρ. Κοινοβούλιο στις 17.06.
Οι περισσότερες ρυθμίσεις θα εφαρμοστούν περίπου 1 χρόνο αργότερα.
Πώς θα γίνεται πρακτικά αυτό;
Ο νέος κανονισμός προβλέπει οικειοθελή επιστροφή των ανθρώπων και απαιτεί συνεργασία με τις Αρχές.
Αν το άτομο δεν συνεργάζεται ή κριθεί ότι υπάρχει κίνδυνος διαφυγής, μπορούν να επιβληθούν περιοριστικά μέτρα (π.χ. τακτική εμφάνιση στις Αρχές, υποχρεωτική διαμονή σε συγκεκριμένο μέρος).
Ως “έσχατη λύση” μπορεί να επιβληθεί κράτηση μάξιμουμ 24 μηνών (+ παράταση 5 μηνών), μέχρι να δρομολογηθεί η επιστροφή του.
Πού θα επιστρέφονται όμως αυτοί οι άνθρωποι;
Υπάρχει μεγάλη πιθανότητα η χώρα από την οποία κατάγονται ή η τελευταία χώρα στην οποία βρέθηκαν πριν μπουν στην ΕΕ να μην τους δέχονται πίσω.
Για αυτό, μέρος του Κανονισμού δίνει δικαίωμα στα κράτη-μέλη να κάνουν συμφωνίες με τρίτες χώρες και να δημιουργούν “return hubs”, δομές κράτησης όπου θα επιστρέφονται όσοι δεν έχουν δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ.
Εκεί το πλαίσιο δεν προβλέπει καθαρό ανώτατο χρόνο παραμονής.
Πηγές
Οpengov
European Commission
European Parliament
Γιατί Υπάρχουμε
